100

Hozirgi kunda shaharlar ekotizimlarida ekilgan manzarali daraxt va buta ko‘chatlarining ko‘karuvchanlik darajasini aniqlash, amalga oshirilgan ishlarning samaradorligini baholash va kelgusi ishlarni rejalashtirish uchun zamonaviy texnologiyalar va baholash mezonlari bo‘yicha aniq normativ-huquqiy hujjat yoki uslubiy qo‘llanmalar mavjud emas. Bu esa ko‘kalamzorlashtirish ishlarining natijadorligini ilmiy asosda tahlil qilish va monitoring qilishda muayyan qiyinchiliklar tug‘dirmoqda. Mazkur ilmiy maqolada shahar hududlarida ekilgan manzarali daraxt va buta ko‘chatlarining ko‘karuvchanlik darajasini aniqlash uchun zamonaviy texnologiyalar va ilmiy asoslangan baholash mezonlarini ishlab chiqish masalasi o‘rganilgan. Tadqiqotlar natijasida ekilgan daraxt va buta ko‘chatlarining ko‘karuvchanlik darajasi hudud ekotizimining tuproq-iqlim sharoitlariga bog‘liq holda, shartli ravishda minimal “25 foiz”dan maksimal “100 foiz”gacha aniqlash metodikasi taklif etiladi. Ushbu ilmiy ish natijalari shaharlarni ko‘kalamzorlashtirish jarayonining samaradorligini oshirish, ekologik monitoring tizimini takomillashtirish va yashil infratuzilmani boshqarishda amaliy ahamiyat kasb etadi.

  • Internet ҳавола
  • DOI10.63241/2025ms257akhv
  • UzSCI тизимида яратилган сана 04-11-2025
  • Ўқишлар сони 100
  • Нашр санаси 15-10-2025
  • Мақола тилиO'zbek
  • Саҳифалар сони162-167
Ўзбек

Hozirgi kunda shaharlar ekotizimlarida ekilgan manzarali daraxt va buta ko‘chatlarining ko‘karuvchanlik darajasini aniqlash, amalga oshirilgan ishlarning samaradorligini baholash va kelgusi ishlarni rejalashtirish uchun zamonaviy texnologiyalar va baholash mezonlari bo‘yicha aniq normativ-huquqiy hujjat yoki uslubiy qo‘llanmalar mavjud emas. Bu esa ko‘kalamzorlashtirish ishlarining natijadorligini ilmiy asosda tahlil qilish va monitoring qilishda muayyan qiyinchiliklar tug‘dirmoqda. Mazkur ilmiy maqolada shahar hududlarida ekilgan manzarali daraxt va buta ko‘chatlarining ko‘karuvchanlik darajasini aniqlash uchun zamonaviy texnologiyalar va ilmiy asoslangan baholash mezonlarini ishlab chiqish masalasi o‘rganilgan. Tadqiqotlar natijasida ekilgan daraxt va buta ko‘chatlarining ko‘karuvchanlik darajasi hudud ekotizimining tuproq-iqlim sharoitlariga bog‘liq holda, shartli ravishda minimal “25 foiz”dan maksimal “100 foiz”gacha aniqlash metodikasi taklif etiladi. Ushbu ilmiy ish natijalari shaharlarni ko‘kalamzorlashtirish jarayonining samaradorligini oshirish, ekologik monitoring tizimini takomillashtirish va yashil infratuzilmani boshqarishda amaliy ahamiyat kasb etadi.

Русский

В настоящее время отсутствуют четкие нормативно-правовые акты и методические пособия по современным технологиям и критериям оценки для определения уровня озеленения городов саженцами декоративных деревьев и кустарников, оценка эффективности проводимых работ и планирования будущих работ. Это создает определенные трудности в научном анализе и мониторинге эффективности работ по озеленению. В данной научной статье рассматривается вопросы разработки современных технологий и научно обоснованных критериев оценки определения уровня озелененности саженцами декоративных деревьев и кустарников, высаживаемых на городских территориях. В результате проведенных исследований предложена методика определения уровня озелененности высаживаемых саженцев деревьев и кустарников в зависимости от почвенно-климатических условий экосистемы региона, условно от минимального «25 процентов» до максимального «100 процентов». Результаты данной научной работы имеют практическое значение в повышении эффективности процесса озеленения городов, совершенствовании системы экологического мониторинга и управлении зеленой инфраструктурой.

English

There are currently no clear regulatory legal acts or methodological manuals on modern technologies and as sessment criteria for determining the level of greening of ornamental tree and shrub seedlings planted in urban ecosystems, assessing the effectiveness of the work carried out, and planning future work. This creates certain difficulties in scientifically analyzing and monitoring the effectiveness of greening work. This scientific work studies the issue of developing modern technologies and scientifically based assessment criteria for determining the level of greening of ornamental tree and shrub seedlings planted in urban areas. As a result of the research, a methodology is proposed for determining the level of greening of planted tree and shrub seedlings, depending on the soil-cli matic conditions of the ecosystem of the region, conditionally from a minimum of «25 percent» to a maximum of «100 percent». The results of this scientific work are of practical importance in increasing the efficiency of the greening process of cities, improving the ecological monitoring system and managing green infrastructure..

Муаллифнинг исми Лавозими Ташкилот номи
1 Ulmas S.. tadqiqodchi Atrof-muhit va tabiatni muhofaza qilish texnologiyalari ilmiy-tadqiqot instituti
Ҳавола номи
1 1. O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi huzuridagi Texnik jihatdan tartibga solish agentligi. O‘z DSt 3617:2022 “Avtomobil yo‘llari bo‘ylab yo‘l chetlarini ko‘kalamzorlashtirishda daraxt va buta ko‘chatlari. Bog‘ va arxitektura shakli. Texnikaviy shartlar”. 2022.
2 2. O‘zbekiston Respublikasi Qishloq va suv xo‘jaligi vazirligi huzuridagi O‘rmon xo‘jaligi bosh boshqarmasi va “O‘rmonloyiha” instituti. “Tutashmagan o‘rmon ko‘chatlarining muvaffaqiyatini ularning tutib qolish foizi bo‘yicha baholash to‘g‘risidagi kelishuv bayonnomasi”, 2000
3 3. O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi huzuridagi O‘rmon xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot instituti va “O‘rmonloyiha” instituti. “Hududlarda ekilgan daraxt-buta ko‘chatlarining ko‘karuvchanligini ilmiy asosda baholash bo‘yicha vaqtinchalik uslubiy qo‘llanma”, 2023.
4 4. “Yashil makon” umummilliy loyihasi rasmiy hisobotlari, 2021–2024. yashilmakon.eco
5 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyevning “Atrof-muhitni asrash va yashil iqtisodiyot yili” to‘g‘risidagi farmoni, 2025
6 6. FAO. Global Forest Resources Assessment 2020. Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2020
7 7. World Health Organization. Urban Green Spaces and Health – A Review of Evidence. WHO Regional Office for Europe, 2016
8 8. Nowak, D.J., & Crane, D.E. “Carbon storage and sequestration by urban trees in the USA.” Environmental Pollution, 116(3), 381–389, 2002
9 9. Jim, C.Y., & Chen, W.Y. “Assessing the ecosystem service of air pollutant removal by urban trees in Guangzhou (China).” Journal of Environmental Management, 88(4), 665–676, 2008.
10 10. Bolatova, Z., & Yusupov, A. “Urban greening and tree survival rates in Central Asian cities.” Central Asian Journal of Environmental Science and Technology Innovation, 2023.
11 11. O‘zbekiston Respublikasi “O‘rmonlar to‘g‘risida”gi Qonuni, 1999
12 12. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 1-martdagi 105-son qarori “Yashil makon” umummilliy loyihasini amalga oshirish to‘g‘risida.
13 13. United Nations Environment Programme (UNEP). “Nature-based Solutions for Urban Resilience.” UNEP, 2021.
14 14. Richards, N.A. “Modelling survival and growth of urban trees in relation to site characteristics.” Urban Forestry & Urban Greening, 2018.
15 15. Kendal, D., Williams, N.S.G., & Williams, K.J.H. “Plant traits link people’s plant preferences to the composition of their gardens.” Landscape and Urban Planning, 2012.
16 16. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. “O‘zbekiston Respublikasi hududlarida ko‘kalamzorlashtirish statistik ko‘rsatkichlari”, 2024
17 17. Roy, S., Byrne, J., & Pickering, C. “A systematic quantitative review of urban tree benefits, costs, and assessment methods across cities in different climatic zones.” Urban Forestry & Urban Greening, 2012.
18 18. O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi. “O‘zbekiston Respublikasining ekologik holati to‘g‘risida Milliy hisobot”, 2023.
19 19. Millennium Ecosystem Assessment. Ecosystems and Human Well-being: Synthesis. Island Press, 2005
20 20. Kwon, H., Lee, D.K., & Lee, J.H. “Survival and growth of urban trees: A case study of Seoul, South Korea.” Urban Forestry & Urban Greening, 2018.
21 21. O‘zbekiston Respublikasi “Yer kodeksi”, 1998
22 22. Akhmedov, A., & Karimov, B. “Assessment of tree planting and survival in arid regions of Uzbekistan.” Journal of Arid Environments, 2022.
23 23. Liu, H., et al. “Tree survival and growth in urban environments: A global meta-analysis.” Science of The Total Environment, 2021.
24 24. O‘zbekiston Respublikasi O‘rmon xo‘jaligi davlat qo‘mitasi. “O‘rmon fondi va ko‘chat ekish holati bo‘yicha statistik ma’lumotlar”, 2023.
25 25. United Nations. “The Sustainable Development Goals Report.” United Nations, 2023.
26 26. GOST 28329-89. “Forest plantations. Methods for determining the survival rate of seedlings.” Moscow, 1989.
27 27. Gillner, S., Vogt, J., & Roloff, A. “Climate response and survival rate of urban trees.” Urban Ecosystems, 2013.
28 28. O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi. “O‘zbekiston Respublikasida ko‘kalamzorlashtirish va daraxt ekish bo‘yicha uslubiy tavsiyalar”, 2024
29 29. Baranovskiy, A.V., et al. “Assessment of survival rate of tree seedlings in different soil and climate conditions.” Forestry Studies, 2020.
Кутилмоқда