Ушбу мақолада Марказий Осиёда ягона, дунёдаги мавжуд узоқ йиллик илмий тажрибалардан бири саналган, Тошкент вилоятининг Қибрай туманидаги Пахта селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш агротехнологиялари илмий тадқиқот институтида 1926 йилдан буён 96 йил давомида “Муттасил ғўза ва алмашлаб экиш далаларида тупроқнинг унумдорлик қобилияти” мавзусида ўтказиб келинаётган тажрибанинг 1-вариант монокультура, 30 т/га гўнг+25 кг/га фосфор ҳар йили, 2-вариант монокультура, NPK 250:175:125 кг/га ҳар йили ва 3-вариант монокультура, абсолют ўғитсиз, назорат вариантларида гумус миқдорини 96 йил давомида ўзгаришига оид таҳлилий илмий маълумотлар келтирилган. Гумус тупроқнинг нисбатан барқарор, одатда, қорамтир органик бирикмалари мажмуи бўлиб, нобуд бўлган ўсимлик ва ҳайвон организмларининг биологик ҳамда биокимёвий ўзгариши натижасида ҳосил бўлган таркибидир. Мақолада гумус миқдорининг энг юқори даражада камайиши ўғитсиз-назорат вариантда кузатилганлиги, гумус миқдори 20 йилдан сўнг дастлабки миқдорга нисбатан 21,4%га ёки 11,4 т/га, 40 йилдан сўнг 30,9% ёки 16,46 т/га, 60 йилдан сўнг 35,7% ёки 19,05 т/га, 80 йилдан сўнг 49,3%га ёки 26,29 т/га, 96 йилдан сўнг эса 54,3%га ёки 29,17 т/га камайганлиги келтириб ўтилган. Минерал ўғитларнинг ҳар йили NPK 250:175:125 кг/га меъёри қўлланилган 2-вариантда йиллар бўйича тегишли равишда 12,2%-6,487 т/га; 17,3%-9,225 т/га; 18,9%-10,09 т/га; 31,8%-16,95 т/га; 36,9%-19,65 т/га, ҳар йили 30 т/га гўнг+25 кг/га Р2 О5 қўлланилган 1-вариантда 0,4%-0,335 т/га; 5,3%-3,683 т/га; 16,6%-11,40 т/га; 35,7%-24,44 т/га; 47,5%-32,58 т/га камайганлиги аниқланган. Тажрибада 96 йил давомида гумус камайишининг энг юқори кўрсаткичи назорат вариантида 54,3% га, ҳар йили 30 т/га гўнг+25 кг/га Р2 О5 қўлланилган 1-вариантда 47,5% га, ҳар йили NPK 250:175:125 кг/га меъёри қўлланилган 2-вариантда 36,9%га камайганлиги тўғрисида таҳлиллар келтирилган.