logo
calendar18 ноябр 2025
view2
Asosiy til:O'zbek

BОRLIQDAGI ZIDDIYATLI MUNОSABATLARNING TILDA SINTAKTIK ANTОNIMLAR ОRQALI VОQЕLANISHIDA INSON BILIMLARINING O‘RNI

Fan yo'nalishi:
pdf

691c520df2d13.pdf

PDF

MAQOLA ANNOTATSIYASI

quote
Ma’lumki, insоn o‘zini o‘rab turgan bоrliqqa nisbatan qarashini asоsan qarama-qarshi munоsabatlar оrqali shakllantiradi. Borliqdagi ziddiyatlarning inson tafakkuridagi aksini til orqali ifodalash masalasi lingvistika, semiotika va falsafa nuqtayi nazaridan fundamental hodisa hisoblanadi. Biroq sintaktik antonimlarda zid munosabatlarning voqelanishi masalasi jahon tilshunosligida F. de Sossyur, R. Yakobson, N. Xomskiy, J. Lakoff va M. Djonson, L. Levi-Strosslar, rus tilshunosligida esa V. V. Vinogradov, Y. Stepanov, A. N. Juravlyov kabi tadqiqotchilarning ishlarida faqat qisman tilga olingan, ammo maxsus tadqiqot obyekti sifatida chuqur o‘rganilmagan. Shu bois ushbu masalani lingvokognitiv aspektda — antroposentrik paradigmada atroflicha tahlil qilish tilshunoslikning dolzarb lmiy vazifalardan biri sanaladi. Qarama-qarshilik va zidlik hodisalari inson tafakkurining eng muhim mantiqiy asoslaridan biri sanaladi. Shu sababli til va tafakkur birligida antonimiya hodisasi nafaqat leksik, balki sintaktik sathda ham alohida o‘ringa ega. Sintaktik antonimlar grammatik konstruksiyalar o‘rtasidagi qarama-qarshi munosabatlarni ifodalash orqali borliqdagi zidliklarni til tizimida aks ettiradi hamda muloqot jarayonida nutqiy samaradorlikni ta’minlaydi. Umuman olganda, maqolada borliqdagi ziddiyatli munosabatlarning tilda ifodalanishi, xususan, sintaktik antonimlar orqali voqelanishida inson bilimlarining roli masalasi lingvokognitiv aspektda atroflicha tahlil qilinadi. Unda inson bilimlarining o‘rni keng yoritilib, sintaktik antonimlarning shakllanishi va qo‘llanishi kognitiv jarayonlar bilan uzviy bog‘liqligi alohida ta’kidlanadi. Jumladan, inson olamni idrok etar ekan, unda mavjud qarama-qarshi hodisalarni mantiqiy kategoriyalar sifatida umumlashtiradi va til vositasida ifodalaydi. Bu jarayonda sintaktik antonimlar kommunikativ ehtiyojni ta’minlash, zidliklarni aniq va lo‘nda shaklda yetkazish, shuningdek, fikrni kuchaytirish vositasi sifatida namoyon bo‘ladi. Shuningdek, sintaktik antonimlarning nutqiy faoliyatda tutgan o‘rni, ularning turli yosh va ijtimoiy guruhlar nutqida namoyon bo‘lish xususiyatlari, zamonaviy kommunikatsiya jarayonida zidliklarni ifodalashdagi imkoniyatlari ham tahlil qilinadi.

MUALIFLAR

Teglar

# мышление# discourse# tafakkur# речевая деятельность# opposition# cognition# противоположность# contradiction# zidlik# противоречие# qarama-qarshilik# syntactic antonyms# linguocognitive approach# unity of language and thought# contradictory opposition# contrary opposition# communicative function# sintaktik antonimlar# lingvokognitiv yondashuv# til va tafakkur birligi# kontradiktor qarama-qarshilik# kontrar qarama-qarshilik# nutqiy faoliyat# kommunikativ vazifa# синтаксические антонимы# лингвокогнитивный подход# единство языка и мышления# контрадикторная противоположност# контрарная противоположность# коммуникативная функция

Maqolani baholang

0

0 ta

Maqola idintifikatorlari

Foydalanilgan adabiyotlar

Вежбицкая А. Семантические универсалии и описание языков. — М.: Языки славянской культуры, 1999. — 783 с.

Виноградов В. В. Русский язык. Грамматическое учение о слове. — М.: Высшая школа, 1972. — 613 с.

Гегель Г. В. Феноменология духа. — М.: Мысль, 1959. — 488 с.

Журавлёв А. Н. Противоположность в языке и мышлении. — М.: Языки славянских культур, 2001. — 356 с.

Хомский Н. Язык и мышление. — М.: Прогресс, 1972. — 125 с.

Лакофф Дж., Джонсон М. Метафоры, которыми мы живём. — М.: Лингвистическая книга, 2004. — 256 с.

Леви-Строс К. Структурная антропология. — М.: Наука, 1983. — 399 с.

Lutfullayeva D. E., Sayidiraximova N. S. O‘zbek tilida sintaktik antonimlarni belgilash mezonlari // AndDU xabarlari. — Andijon, 2015. — № 2. — B. 65–68.

Sayidiraximova N. S. Sintaktik sinonim va antonimlarni kognitiv aspektda tadqiq etishning nazariy asoslari. Monografiya. — Toshkent: ZamonPoligraf, 2025. — 192 b.

Sayidiraximova N. S. Lisoniy ziddiyat va uning antonimo-sinonimik munosabatlardagi leksemalarda aks etishi // “Ta’limda ‘Ustoz-shogird’ tizimi — sifat va samaradorlik kafolati” mavzusidagi Respublika miqyosidagi onlayn ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. — Navoiy, 2020. — B. 295–298.

Sayidiraximova N. S. O‘zbek tilida antonimo-sinonimik munosabatlar (“Hibatul Haqoyiq” asari leksikasi misolida) // NamDU xabarlari. — Namangan, 2019. — № 11. — B. 22–23.

Sayidiraximova N. S. Semantic classification of the syntax antonyms of Uzbek language // International Scientific Journal “Theoretical & Applied Science”. — Philadelphia, 2020. — Issue 4, Vol. 84. — P. 670–673.

Соссюр Ф. Курс общей лингвистики. — М.: Прогресс, 1977. — 432 с.

Степанов Ю. Константы. Словарь русской культуры. — М.: Школа «Языки русской культуры», 1997. — 824 с.

Философский словарь / Под ред. М. М. Розенталя. — М.: Издательство политической литературы, 1975. — 496 с.

public

SLIB.uz — O'zbekiston ilmiy jurnallari va maqolalar yagona tizimda ilmiy nashirlarni bir joyda ko'rish, izlash va ulardan foydalanish imkonini beruvchi zamonaviy platforma.

Ijtimoiy tarmoqlarda
instagramtelegramyoutubefacebook

Bog'lanish uchun

Manzil:Chilonzor tumani Qatortol ko'chasi 60B

Tel:+998(55)511-44-00

Savol-javob va takliflar uchun

© 2026 Barcha huquqlar himoyalangan.