TURK VA O‘ZBEK TILLARIDAGI KISHI OTI, UNVONI VA LAQABLARINING CHOG‘ISHTIRMA TADQIQI

Admin bo'lib kirish (www.admin.slib.uz)

Tizim sinov (TEST) rejimida ishlamoqda! Murojat uchun @slib_support

Eski talqinga o'tish link

20 ноябр 2025

Asosiy til:O'zbek

TURK VA O‘ZBEK TILLARIDAGI KISHI OTI, UNVONI VA LAQABLARINING CHOG‘ISHTIRMA TADQIQI

Fan yo'nalishi:

691eee95900bf.pdf

PDF

“O‘zbekistonda xorijiy tillar” ilmiy-metodik elektron jurnal

Maqola chop etish see more

MAQOLA ANNOTATSIYASI

Tadqiqotda ism, unvon va laqablarning etimologik kelib chiqishi, ularning tilning lug‘at fondidan o‘rin olishi hamda leksikografik manbalarda qayd etilishi ustida so‘z yuritiladi. Xususiyatiga ko‘ra, ism, unvon va laqablarning ma’nosi kengayibtorayib boradi hamda qo‘llanish jarayonida boyib borishi kuzatiladi. Hatto til qo‘llanishida mustahkamlangan ayrim laqablar zamonlar osha saqlanib qoladi: Sulton Boyazid Yildirim, Sulton Yavuz Selim, Sohibqiron Jahongir Amir Temur Ko‘ragon kabi. Tillarda qo‘llanilayotgan ism, unvon va laqablarning o‘rganilishi dolzarbligining sababi — xalqning ichki xususiyatlarini ochishga xizmat qilishi va madaniy xarakterini belgilashidadir. Eng avvalo, farzandga ism qo‘yishda oila madaniyati va ijtimoiy o‘rni namoyon bo‘ladi. Keyinchalik esa inson egallagan kasbiga va jamiyatdagi mavqeiga ko‘ra unvonga ega bo‘ladi. Nihoyat, xarakteri, xulq-atvori, xatti-harakati, faoliyati va tashqi ko‘rinishiga ko‘ra laqab oladi. Laqablarning ba’zilari doimiy, ya’ni qoluvchan bo‘lsa, ba’zilari o‘zgaruvchan va unutilib ketuvchi bo‘ladi. Doimiy laqablar leksikografik manbalarda qayd etiladi, o‘zgaruvchanlari esa xalq og‘zaki nutqida yashab, vaqt o‘tishi bilan unutiladi. Har ikki tildagi ism, unvon va laqablarda kuzatilgan muhim jihatlardan biri — ularning etimologik kelib chiqishi bir xil bo‘lib, asosan arab tilidan o‘zlashgan so‘zlardir. Tuzilishiga ko‘ra, ular sodda, yasama va qo‘shma so‘zlardan tashkil topgan; funksiyasiga ko‘ra esa, turlicha turlarga bo‘linadi. Ma’nosiga ko‘ra, bir nechta funksiyani bajarishiga qaramasdan, ular ikki turga ajraladi: a) ijobiy; b) salbiy ma’noda ishlatiladiganlar. Tadqiqotda qayd etilgan yana bir muhim jihat — ism, unvon va laqablar orasidagi o‘zaro bog‘lanishdir. Bu bog‘lanish, unvon va laqablarning atoqli ismga aylanishi va faol qo‘llanishi bilan belgilanadi. Masalan, turk tilida Yıldırım, Yavuz; o‘zbek tilida esa Jahongir, Amir, Sulton kabi misollar keltiriladi.

MUALIFLAR

Teglar

# узбекский# comparison# Uzbek language# сопоставительный анализ# title# laqab# прозвище# nickname# o‘zbek tili# турецкий# титул# имя собственное# родственные языки# sister languages# Turkish language# personal name# chog‘ishtirma tahlil# qardosh tillar# turk tili# kishi oti# unvon

Maqolani baholang

0

0 ta

Maqola idintifikatorlari

ROI:

https://eroi.uz/11.0222/A1125-0013

DOI:

Mavjud emas

Foydalanilgan adabiyotlar

Бегматов Э. Ўзбек исмлари. — Т.: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 1998. — 206 б.

Бегматов Э. Ўзбек исмлари маъноси. Изоҳли луғат. — Т.: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2007. — 608 б.

Дониёров Х. Ўзбек уруғлари ва шевалари. — Т.: Фан, 1968. — 98 б. Ирисқулов M.T. Тилшуносликка кириш. — Т.: Ўқитувчи, 1992. — 252 б.

Navoiy A. Badoe ul-bidoya. — T.: 1991. — 489 b.

Норбоев Н. Ўзбек элининг қабила ва уруғлари ҳақида. — Т.: РИЦ, 1997. — 86 б.

O‘XM — O‘zbek xalq maqollari. — Toshkent: «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, 2005. — 512 b.

Sâbir, Nedâ el-Hüseynî. İnsan İsimleri Hakkinda Bir Araştirma. Çev: Ahmet YILMAZ. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/184397

Dilçin C. Adlar Sözlüğü. — İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2014.

Ergene O. Türk Kişi Adlarında Örneklenen Söz Dizimsel Yapılar. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 5(2), 2016. — S. 626–650.

Erol A. Adlarımız, Şarkılarla Şiirlerle Türkülerle ve Tarihî Örneklerle. — İstanbul: Çağrı Yayınları, 2010.

Gülensoy T. Türk Kişi Adlarının Dil ve Tarih Açısından Önemi. Türk Dili, Sayı: 565, Ocak, 1999. — S. 3–8.

Gürsoy E.N. İki Cinse Ortak Olan Kişi Adları. ACTA TURCICA Çevrimiçi Tematik Türkoloji Dergisi, Yıl VI, Sayı 1-1, Ocak, 2014.

Hengirmen M. Türkçe Dilbilgisi. — Ankara: Engin Yayınevi, 2015. — S. 615.

Herdağdelen A. Modern Türkiye’de Kişi Adları. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 2014. https://arxiv.org/pdf/1801.00049

Imamova H.K. Türkiye Türkçesi ile Özbek Türkçesinde Nezaket Anlamı Taşıyan Seslenmeler. A.Ü.Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi [TAED], No. 42, 2010. — S. 1–10.

Kocapınar P. Eski Kültürlerde Gök ve Güneşle İlgili Bazı Kavramların Kıpçak Sözlüklerine Yansıması. Iğd Üniv Sos Bil Der / Igd Univ Jour Soc Sci, Sayı 23, 2020. — P. 457–480.

Türktaş M. Türklerde Ad Verme ile İlgili Bazi Tespitler. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 2019, 7(17). — P. 34–44. https://doi.org/10.12992/TURUK652

T.S. Türkçe Sözlük. — Ankara: TDK Yayınları, 2005. — S. 1432.

Unat Y. Eski Astronomi Metinlerinde Karşılaşılan Astronomi Terimlerine İlişkin Bir Sözlük Denemesi. — Ankara: OTAM, 2000. — S. 651.