Муаммонинг келиб чиқиши. Дунёда хар йили автомобил паркларининг сони ортиб бормоқда, бу табийки яроқсиз шиналар чиқиндиларини пайдо бўлишига олиб келади. Европада шиналарни иккиламчи қайта ишлаш бўйича Европа Ассоцияцияси статистикаси маълумотига кўра 9 млн. тоннадан кўпроқ амортизацияланган автомобил шиналари ҳосил бўлади. АҚШ да 2010 йилда яроқсиз шиналарнинг миқдори 1.5 млн. тоннани ташкил этди. Буюк британияда ҳар йили деярлик 500 минг тонна яроқсиз шина ҳосил бўлади, улардан шу ҳажмнинг 34% ни қайта ишланади, 26 %-қайта тикланади, 15 –ёқиб ташланади ва 6% – кўмиб ташлаш учун майдонларга чиқарилади. Японияда 2008-йилда 96 млн тонна. яроқсиз шина (1056 минг тонна) пайдо бўлди, уларнинг 88,5% файта ишлашга йўналтирилди, шу даврда Францияда 400 минг тоннадан кўпроқ, Германияда -460-510 минг тонна, Россияда эса 1 млн. тоннадан кўпроқ яроқсиз шиналар ҳосил бўлган, улардан 10% га қадар қайта ишланмоқда. Яроқсиз автомобил шиналарини амалда йўқ қилиш усулларининг ичида оптимал усул термик парчаланиш пиролиз ҳисобланади. Автомобил шинаси-қимматбаҳо иккиламчи хомашё бўлиб, таркибида резина-60-70% ни, техник углерод-10-15 % ни, металл қолдиғи-10-15% ни ташкил қилади. Ишнинг мақсади. Яроқсиз автомобил шиналарини пиролиз қилиб олинган техник углероднинг физик-кимёвий хусусиятларини ўрганиш. Методологияси. Олинган техник углеродни зичлиги, кули (қолдиғи), рН ўрганилди ва грануламетрик таркиби давлат стандартлари усулларда, таркиби эса рентгенофазали ва ИҚспектроскопия усулларида аниқланди. Илмий янгилиги. Биринчи марта яроқсиз автмобил шиналарини пиролиз қилиб олинган техник углеродни физик-кимёвий хусусиятлари тадқиқот қилинди. Олинган натижалар. Ишлатилган автомобил шиналарининг пиролизидан олинган техник углероднинг физик-кимёвий характерстикаларининг тадқиқоти натижалари келтирилган. Майдаланган техник углероднинг сочма зичлиги, кул миқдори, рН, намлиги ва гранулометрик таркиби аниқланган. Техник углерод заррачаларининг ўлчами кичиклашиши билан сочма зичлик, кислоталилиги ва намлиги ортиши ва амалий жиҳатдан кул миқдориўзгармай қолиши аниқланди. Ренгенофаз анализи усули ёрдамида техник углероднинг таркиби асосан 88.4 % аморф углероддан, 7.59 % кальцит, 1.21% анкерит, 1.14 % рух оксиди ва бошқа компонентлардан ташкил топганлиги аниқланди. Термик анализ усули ёрдамида техник углероднинг 150-900 0С температура оралиғида термик парчаланиши аниқланди. Олинган техник углероднинг физик-кимёвий характеристикалари уни истеъмолчиларга ишлатилиш соҳаларини аниқлашда муҳим аҳамият касб этади. Хусусиятлари: - яроқсиз автомобил шиналари пиролизидан олинган техник углерод; - уни резино-техник махсулотлар учун иккиламчи хом ашё сифатида қўллаш