ЎЗБЕКИСТОНДА СОЯ ЕТИШТИРИШ ЖАРАЁНИДА ОҚСИЛ МИҚДОРИЙ ТАРКИБИНИ НАЗОРАТ ҚИЛИШ

Муаммонинг келиб чиқиши. Соя уруғининг асосий биокимёвий таркибий қисми оқсил ҳисобланади. Дунёда етиштириладиган барча экинлар орасида соя энг юқори протеинли экинлардан ҳисобланади. Адабиётларлардан маълумки, маданийлаштирилган соя уруғида ўртача 38-42% оқсил йиғилиши мумкин, бу кўрсаткич 30% дан 50% гача оралиқда ўзгаради. Соя-нафақат оқсил манбаи, балки уруғдаги миқдори 16% дан 27% гача ўзгарадиган ёғ манбаи хамдир. Соянинг яна бир характерли хусусияти углевод миқдорининг юқори эмаслигидир. Соя оқсили таркибида тенгсиз аминокислоталарнинг мувозанатлашган нисбатлари мавжуд ва у тухум ва гўшт оқсилига тенглаштирилади. Ишнинг мақсади. Ўзбекистонда етиштириладиган янги соя навларининг оқсил миқдорий таркиби ва оқсил тавсифлари бўйича олинган маълумотлар асосида селекционерларга истиқболли навларни тавсия этишдир. Методология. Соя уруғларини мойсизлантириш қуйи хароратда ацетон, эфир ёрдамида олиб борилди. Мойсизлантирилган соя кукунидан ишқорий экстракция ёрдамида жамланган оқсиллар ажратилди. Оқсилнинг солиштирма миқдорий таркибини аниқлаш Калькар спектрофотометрик усули бўйича олиб борилди. Янги тадқиқ этилаётган соя навларидан ажратиб олинган оқсиллар учун молекуляр масса бирлигини аниқлаш мақсадида оқсил-маркерлар иштирокида, 10% ли полиакриламид гелида электрофорез ўтказилди. 1650 см-1 тебранишлар соҳасида ютилишни солиштириш учун тадқиқ этилаётган соя навлари оқсилларининг ИҚ спектрлар таҳлили олиб борилди. Илмий янгилиги. Илк бор “Тошкент шоли, ғалла ва дуккакли экинлар илмий тажриба станцияси” базасида етиштирилаётган янги 10 хил соя навлари оқсилларининг миқдорий таркиби бўйича маълумотлар олинди. Олинган натижалар. Соянинг янги навлари таркибидаги оқсилнинг миқдори Калькар спектрофотометрик усули ёрдамида аниқланди ва учта навда оқсилнинг миқдори 30% дан юқорилиги намоён бўлди. Оқсил маркёрлари иштирокида 10% ли полиакриламид гелида электрофорез ўтказилди, тадқиқ этилаётган соя навлари оқсилининг қиёсий фракцион таркиби олинди. Юқориоқсилли соя навлари таркибидаги куйи молекулали оқсилларнинг камлиги билан ажралиб туриши кўрсатилди. Оқсил таркиби бўйича кескин фрақ қиладиган навларнинг ИК спектрлари солиштирилганда тебранишлар ҳудуди 1650 см-1 да кичик фарқлар кузатилди. Хусусиятлари: - жамланган оқсилларни мойсизлантирилган соя унидан ажратиш, Калькар услуби ёрдамида қиёсий миқдорини аниқлаш; - электрофорез усули ёрдамида тадқиқ этилаётган соя навлари оқсилининг қиёсий фракцион таркиби.