«Тарихи Жевдет» – Манғитлар даври сиёсий, иқтисодий ва ташқи алоқалар тарихини ўрганишда муҳим манба (XVIII аср охири)

Туркистон кечки ўрта асрлари, хусусан, ўзбек хонликлари тарихини ёритувчи тадқиқотларнинг манбалар жуғрофияси кенг эмас. Уларга Туркистоннинг ўзида яратилган асарлардан ташқари, Эрон ва Бобурийлар давлатида ёзилган асарлардаги айрим маълумотлар, рус, инглиз каби элчи ва сайёҳларнинг эсдаликлари, шунингдек, тарихий ҳужжатларни мисол қилиш мумкин. Аслида эса бу давр тарихини ёритувчи тарихий манбаларнинг жуғрофияси анча кенгроқ. Тарихий манбалар кўламининг кенг эмаслигини ҳали манбашунослик жиҳатидан уларнинг тўлиқ ўрганилмаганлиги билан изоҳлаш мумкин. Мисол учун Усмонли ёки Хитойда ёзилган тарихий асарлар ва ўзаро ёзишмалар акс этган тарихий ҳужжатлар тарихчилигимизда тўлақонли ўрганилиб тадқиқотларда кенг жалб қилинган эмас. Аслида худди шу фикрни бобурий, сафавий, афшор, қожарлар даври тарихий манбаларига нисбатан ҳам қўлласак янглиш бўлмайди. Худди шундай манбалардан бири Усмонли давлати тарихига оид «Тарихи Жевдет» кўп жилдлик асари ҳисобланади. Ушбу асар ва ундаги маълумотлар бугунги кунимизгача ўзбек тарихчилиги тадқиқотларига тортилмаган. Мақолада манбадаги ушбу маълумотлар усмонли тилидан таржимаси, унинг тарихий таҳлили берилган.