Ushbu maqolada tabiiy va texnogen manbalardan vismut (Bi) olish masalalari ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotning asosiy obyekti sifatida Toshkent viloyatidagi Ustarasoy koni hamda “Olmaliq kon-metallurgiya kombinati” AJ da hosil bo‘ladigan qo‘rg‘oshin-vismutli shlamlar o‘rganildi. Ustarasoy koni yuqori devon davrining karbonat-alevrolitli jinslari orasida shakllangan vismut–arsenopiritli gidrotermal tomir-metasomatik shakllanish turiga mansub bo‘lib, u yerda vismutin, kobellit, kozalit, vismutotintinaït va boshqa vismutli minerallar aniqlangan. “Olmaliq KMK”da mis eritish jarayonida hosil bo‘lgan qo‘rg‘oshin–vismutli shlamlarda Bi miqdori 0,19–2,0% gacha, konvertor changlarida esa 0,5–1,0% gacha aniqlangan. Shlamlardagi PbSO₄ ni eritish uchun NaCl eritmasidan foydalanish bo‘yicha tajribalar natijasida 95°C da va 300 g/l kontsentratsiyada qo‘rg‘oshinning eritmaga o‘tish darajasi 85,3% ni tashkil etgani aniqlandi. Natijada vismutning konsentratsiyasi ikki baravar ortgan, qimmatbaho metallarning (Au, Ag) boyitilishi esa samarali kechgan. Tadqiqotlar vismutni ikkilamchi manbalardan qayta ishlash texnologiyasini ishlab chiqish uchun muhim ilmiy asos yaratadi.
Ushbu maqolada tabiiy va texnogen manbalardan vismut (Bi) olish masalalari ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Tadqiqotning asosiy obyekti sifatida Toshkent viloyatidagi Ustarasoy koni hamda “Olmaliq kon-metallurgiya kombinati” AJ da hosil bo‘ladigan qo‘rg‘oshin-vismutli shlamlar o‘rganildi. Ustarasoy koni yuqori devon davrining karbonat-alevrolitli jinslari orasida shakllangan vismut–arsenopiritli gidrotermal tomir-metasomatik shakllanish turiga mansub bo‘lib, u yerda vismutin, kobellit, kozalit, vismutotintinaït va boshqa vismutli minerallar aniqlangan. “Olmaliq KMK”da mis eritish jarayonida hosil bo‘lgan qo‘rg‘oshin–vismutli shlamlarda Bi miqdori 0,19–2,0% gacha, konvertor changlarida esa 0,5–1,0% gacha aniqlangan. Shlamlardagi PbSO₄ ni eritish uchun NaCl eritmasidan foydalanish bo‘yicha tajribalar natijasida 95°C da va 300 g/l kontsentratsiyada qo‘rg‘oshinning eritmaga o‘tish darajasi 85,3% ni tashkil etgani aniqlandi. Natijada vismutning konsentratsiyasi ikki baravar ortgan, qimmatbaho metallarning (Au, Ag) boyitilishi esa samarali kechgan. Tadqiqotlar vismutni ikkilamchi manbalardan qayta ishlash texnologiyasini ishlab chiqish uchun muhim ilmiy asos yaratadi.
В статье рассмотрены научные аспекты извлечения висмута (Bi) из природных и техногенных источников. Объектами исследования являются Устарасайское месторождение в Ташкентской области и свинцово–висмутовый шлам, образующийся при производстве меди на Алмалыкском горно-металлургическом комбинате (АГМК). Устарасайское месторождение относится к висмут–арсенопиритному гидротермальному жильному метасоматическому типу и приурочено к карбонатно–алевролитовым породам верхнего девона. Здесь выявлены минералы висмутин, кобеллит, козалит, висмутотинтинит и др. В шламах АГМК содержание Bi достигает 0,19–2,0%, а в конвертерной пыли — 0,5–1,0%. При растворении PbSO₄ раствором NaCl установлено, что при температуре 95 °C и концентрации 300 г/л степень извлечения свинца составляет 85,3%. При этом содержание висмута в остатках увеличивается в 2 раза, а также наблюдается обогащение благородных металлов (Au, Ag). Результаты показывают перспективность применения хлоридного выщелачивания для переработки техногенных отходов с целью извлечения висмута и сопутствующих ценных элементов. Полученные данные создают основу для разработки эффективных технологий вторичной переработки висмутсодержащего сырья.
This article provides a scientific analysis of the extraction of bismuth (Bi) from both natural and technogenic sources. The study focuses on the Ustarasoy deposit in Tashkent region and the lead–bismuth sludge generated at the Almalyk Mining and Metallurgical Complex (AMMC). The Ustarasoy deposit represents a bismuth–arsenopyrite hydrothermal vein–metasomatic formation type occurring within Upper Devonian carbonate–aleurolite rocks and hosts minerals such as bismuthinite, kobellite, cosalite, bismutotintinite, and others. The lead–bismuth sludge produced during copper smelting at AMMC contains up to 0.19–2.0% Bi, while converter dust samples contain 0.5–1.0% Bi. Experiments using NaCl solutions to dissolve PbSO₄ revealed that at 95 °C and 300 g/l concentration, the dissolution efficiency of lead reached 85.3%. Simultaneously, the bismuth concentration in solid residues doubled, and enrichment of precious metals (Au, Ag) was observed. These results demonstrate that chloride-leaching technology is a promising method for the recovery of valuable metals from secondary raw materials. The findings form a scientific basis for developing efficient recycling technologies for bismuth and associated metals from industrial wastes.
| № | Author name | position | Name of organisation |
|---|---|---|---|
| 1 | Xasanov A.S. | Professor | “Olmaliq kon-metallurgiya kombinati” AJ |
| 2 | Eshonqulov U.X. | Dotsent | Qarshi davlat texnika universiteti |
| 3 | Saipov X.A. | Geolog | “O‘zbekgeologiyaqidiruv” Toshkent markaziy geologiya-qidiruv ekspeditsiyasi |
| 4 | Xasanov U.A. | Dotsent | “Olmaliq kon-metallurgiya kombinati” AJ |
| № | Name of reference |
|---|---|
| 1 | [1] Xasanov, A. S. (2025). O‘zbekiston sharoitida vismut ishlab chiqarish xomashyo bazasi va ulardan vismutni ajratib olish imkoniyatlarini tadqiq qilish. Gornyy vestnik Uzbekistana, (1), 45–52. |
| 2 | [2] Смирнов, В. И. (1950). Металлургия меди и никеля. Москва: Металлургиздат. |
| 3 | [3] Ruddle, R. W. (1959). The physical chemistry of copper smelting. London: Institution of Mining and Metallurgy. |
| 4 | [4] Vorobyov, E. P., & Vdovlyanskiy, G. M. (1968). Гидротермальные месторождения висмута Западного Тянь-Шаня. Геология рудных месторождений, (4), 32–43. |
| 5 | [5] Shcherba, G. N., & Kochkin, Yu. N. (1978). Висмутовые месторождения СССР. Москва: Недра. |
| 6 | [6] Biswas, A. K., & Davenport, W. G. (2011). Extractive metallurgy of copper (5th ed.). Oxford: Elsevier Science. |
| 7 | [7] Habashi, F. (1997). Handbook of extractive metallurgy (Vol. 2, pp. 987–1024). Weinheim: Wiley-VCH. |
| 8 | [8] Wang, S., & Wesstrom, B. (2004). Recovery of bismuth from copper smelter dusts: Chloride leaching and cementation. Hydrometallurgy, 73(3–4), 241–248. |
| 9 | [9] Кудрин, В. А., & Шумаков, Н. С. (2012). Переработка свинцово-висмутовых шламов медеплавильного производства. Цветные металлы, (7), 54–59. |
| 10 | [10] Ozbayoglu, G., & Atalay, M. U. (2003). Beneficiation of bismuth from lead–zinc ores and by-products. Mineral Processing and Extractive Metallurgy Review, 24(2), 145–167. |