Elektron ta’lim

(COPE tamoyillari va qoʻllanmalariga muvofiq ishlab chiqilgan) (publicationethics.org)

1. Maqsad va qoʻllanish doirasi

1.1. Ushbu Etika siyosati slib.uz platformasi orqali joylashtiriladigan / boshqariladigan ilmiy jurnallarda maqolalarni qabul qilish, taqrizlash, tahrirlash va chop etish jarayonlarida akademik halollik, shaffoflik va ilmiy ishonchlilikni taʼminlashga qaratilgan.

1.2. Siyosat mualliflar, tahririyat, taqrizchilar, nashriyot / platforma operatori hamda barcha manfaatdor tomonlar uchun majburiy qoidalarni belgilaydi.

1.3. Siyosat maqola mazmunining ilmiy qiymatini baholash metodologiyasini emas, balki etika va nashr jarayonidagi toʻgʻri boshqaruvni belgilaydi.

2. Asosiy tamoyillar

slib.uz va undagi jurnallar quyidagi prinsiplarga amal qiladi:

2.1. Xolislik va adolat (kamsitishsiz, manfaatlar toʻqnashuvisiz qarorlar);

2.2. Shaffof jarayonlar (taqriz modeli, qaror qabul qilish mezonlari, toʻlov / sarflar, huquqlar ochiq bayon etiladi);

2.3. Ilmiy ishonchlilik (maʼlumotlar soxtalashtirilishi, manipulyatsiya, plagiat va boshqa buzilishlarga murosasizlik);

2.4. Tuzatishga tayyorlik (xatolarni tezkor tuzatish, zarur boʻlsa — qaytarib olish, “ogohlantiruvchi bayonot” chiqarish);

2.5. Konfidensiallik (taqriz jarayonidagi maʼlumotlarni himoya qilish).

3. Rollar va javobgarlik

3.1. Mualliflar majburiyatlari

Muallif(lar):

3.1.1. Original ish taqdim etadi; parallel yuborish (bir vaqtning oʻzida bir nechta jurnalga) va dublikat chop etishga yoʻl qoʻymaydi;

3.1.2. Barcha manbalarni toʻgʻri iqtibos qiladi; plagiat/oʻz-oʻzini plagiat holatlaridan saqlanadi;

3.1.3. Mualliflik tarkibi (kimning hissasi bor)ni halol koʻrsatadi; “nomiga muallif” (gift authorship) yoki “yashirin muallif” (ghost authorship)ga yoʻl qoʻymaydi; mualliflik nizolarida jurnal / platforma muassasaviy tartibga tayanadi.

3.1.4. Manfaatlar toʻqnashuvi (moliyaviy/tashkiliy/shaxsiy) va moliyalashtirish manbalarini ochiq bayon qiladi.

3.1.5. Agar inson / hayvon ishtirokida tadqiqot boʻlsa, tegishli etika ruxsatlari, xavfsizlik va rozilik talablariga rioya etilganini koʻrsatadi.

3.1.6. Maʼlumotlar / kod / hisob-kitoblar saqlanishini taʼminlaydi va zaruratda tahririyatga taqdim etishga tayyor turadi (maʼlumotlar ochiqligi jurnali siyosatiga bogʻliq).

3.2. Tahririyat (muharrirlar) majburiyatlari

Tahririyat:

3.2.1. Qarorlarni faqat ilmiy ahamiyat va jurnal maqsad-doirasiga moslik asosida qabul qiladi; kamsitishga yoʻl qoʻymaydi.

3.2.2. Taqriz jarayonini ochiq bayon qiladi (single/double-blind, open review va h.k.) va uning xolisligini taʼminlaydi.

3.2.3. Shubhali holatlarda (plagiat, dublikat, maʼlumot manipulyatsiyasi, mualliflik nizosi va h.k.) COPE tavsiya etgan yondashuvlar va ish yuritish algoritmlariga amal qiladi.

3.2.4. Xatolar / buzilishlar aniqlansa, zarur choralarni (isloh / korreksiya, “ogohlantirish bayonoti”, retraksiya) koʻradi.

3.3. Taqrizchilar majburiyatlari

Taqrizchi:

3.3.1. Faqat oʻz kompetensiyasiga mos ishni qabul qiladi; manfaatlar toʻqnashuvi boʻlsa – rad etadi;

3.3.2. Yuborilgan qoʻlyozma mazmunini maxfiy saqlaydi, undan shaxsiy manfaat uchun foydalanmaydi;

3.3.3. Xolis, hurmatli, dalilga tayanilgan izoh beradi; tahririyat siyosatiga zid boʻlgan haqorat / kamsitishga yoʻl qoʻymaydi.

3.4. Platforma (slib.uz) majburiyatlari

Platforma:

3.4.1. Jurnallarga etik siyosat shablonlari, ish yuritish shakllari, tekshiruv / audit imkoniyatlarini taqdim etadi;

3.4.2. Murojaatlar va shikoyatlar boʻyicha protsess shaffofligini taʼminlashga koʻmaklashadi.

4. Taqriz (Peer review) siyosati

4.1. Har bir jurnal oʻz taqriz modelini tanlaydi va saytda ochiq koʻrsatadi (single-blind, double-blind, open review va h.k.).

4.2. Taqriz jarayonida maxfiylik, xolislik va manfaatlar toʻqnashuvi qoidalariga amal qilinadi.

4.3. Tahririyat zaruratda taqriz matnini tahrirlashi mumkin (masalan, uslub / adab talablari uchun), ammo bu ish shaffof va qoidalarga muvofiq amalga oshiriladi.

5. Plagiat, dublikat nashr va boshqa noqonuniy amaliyotlar

Quyidagilar qatʼiyan taqiqlanadi:

5.1.1. Plagiat (aynan koʻchirish yoki mazmunni oʻzlashtirish);

5.1.2. Dublikat/redundant nashr (bir ishni qayta-qayta chop etish, “salami slicing” — maʼlumotni sunʼiy boʻlib-boʻlib nashr qilish);

5.1.3. Maʼlumot soxtalashtirish / uydirish, rasm / tasvirlar manipulyatsiyasi;

5.1.4. Taqriz manipulyatsiyasi (masalan, soxta taqrizchi taklif qilish);

5.1.5. Iqtibos manipulyatsiyasi (sunʼiy ravishda iqtibos koʻpaytirish).

Bunday holatlar boʻyicha tahririyat COPE ish yuritish algoritmlariga tayanadi (tekshirish → izoh soʻrash → zarur boʻlsa muassasaga murojaat / chora koʻrish).

6. Mualliflik nizolari

6.1. Mualliflikka doir bahslar (kim muallif, kimning hissasi qancha) boʻyicha tahririyat mustaqil “hakam” boʻlib chiqmaydi; asosiy hal etuvchi organ — tegishli muassasa(lar).

6.2. Nizo yuzaga kelganda maqola jarayoni toʻxtatilishi, aniqlashtirishlar soʻralishi va muassasaviy tekshiruv natijalariga tayanilgan qaror qabul qilinishi mumkin.

7. Shikoyatlar va apellyatsiyalar (Complaints & Appeals)

7.1. Jurnal har doim shikoyatni qabul qilish va koʻrib chiqish tartibini ochiq eʼlon qiladi.

7.2. Shikoyat turlari: tahrir qaroridan norozilik, taqrizchi xulq-atvori, manfaatlar toʻqnashuvi, ehtimoliy buzilishlar, tahririyat shaffofligi va h.k.

7.3. Apellyatsiyada qoʻshimcha dalillar keltirilishi shart; apellyatsiya mustaqil muharrir / redkollegiya aʼzosi yoki alohida komissiya ishtirokida koʻrib chiqilishi mumkin.

8. Chop etilgandan keyingi choralar: isloh, retraksiya, “ogohlantirish bayonoti”

8.1. Agar chop etilgan maqolada muhim xato yoki ishonchlilikka taʼsir qiluvchi holat aniqlansa, jurnal quyidagi choralardan birini qoʻllaydi:

8.1.1. Korreksiya (Correction) – aniq xato tuzatiladi;

8.1.2. Expression of Concern – holat tekshirilayotgani haqida vaqtinchalik / yakuniy bayonot;

8.1.3. Retraction (qaytirib olish) – natijalar ishonchsiz yoki etik buzilish jiddiy boʻlsa.

8.2. Retraksiya bayonoti: maqolani aniq identifikatsiya qilishi, tezkor eʼlon qilinishi, oʻquvchiga tushunarli boʻlishi va maqolaning sahifasiga bogʻlangan holda ochiq koʻrinishi kerak (COPE tavsiyalari).

9. Manfaatlar toʻqnashuvi va shaffoflik

9.1. Mualliflar, muharrirlar va taqrizchilar ehtimoliy manfaatlar toʻqnashuvini oldindan oshkor qiladi.

9.2. Tahrir qarorlari manfaatlar toʻqnashuvidan mustaqil qabul qilinadi; zaruratda alternativ muharrir tayinlanadi.

10. Ilmiy yordamchi vositalar va AIdan foydalanish

10.1. AI / avtomatik vositalardan til tahriri, formatlash kabi yordamchi ishlar uchun foydalanish mumkin, ammo:

- Ilmiy mazmun, natija va xulosalar uchun javobgarlik — muallif(lar) zimmasida;

- Mualliflar AIdan foydalangan boʻlsa, jurnal talab etgan hollarda uni oshkor qiladi.

(Bu boʻlim jurnal siyosatiga muvofiq qatʼiylashtirilishi mumkin.)

11. Sanksiyalar va cheklovlar

Etik buzilish tasdiqlansa, jurnal / platforma quyidagi choralarni qoʻllashi mumkin:

a) maqolani tuzatishga qaytarish;

b) rad etish;

v) retraksiya / ogohlantirish;

g) muayyan muddatga qayta topshirishni cheklash;

d) muassasa / grant tashkilotiga rasmiy axborot berish (zarur hollarda).

12. Etika boʻyicha tuzilma va aloqa

12.1. Har bir jurnalda quyidagilar belgilab qoʻyiladi:

a) Nashr etikasi boʻyicha masʼul (Publication Ethics Officer) yoki Etika qoʻmitasi;

b) Shikoyat / apellyatsiya yuborish kanali;

v) Retraksiya / isloh siyosati va post-pablishing choralar tartibi.