Tasavvufiy tafsirlarning yuzaga kelishi va rivojlanishi

Ushbu maqolada islom ilmlarining muhim yo‘nalishlaridan biri – tasavvuf va tafsir ilmining shakllanishi hamda ularning o‘zaro integratsiyasi natijasida tasavvufiy tafsirlarning paydo bo‘lish va rivojlanish bosqichlari ilmiy tahlil qilingan. Ta’vil va tafsir tushunchalari, tasavvufga berilgan ta’riflar atroflicha yoritilgan. Tafsir ilmi Qur’on nozil bo‘lgan ilk davrdan boshlab, ya’ni Payg‘ambar (s.a.v.) davri, sahobalar va tobeinlar davridan to hozirgi kunga qadar uzviy taraqqiy etib kelgan. Oyatlarning tasavvufiy talqini ham ilk Payg’ambar (s.a.v.) davrlarida uchragani, sahoba va tobeinlar davrida yanada rivojlangani uning shakllanishida muhim asos bo‘lib xizmat qilgan. Tasavvufiy tafsirlar Qur’on oyatlarining ichki, ramziy, majoziy ma’nolarini anglashga qaratilgan bo‘lib, ushbu tafsirlarda ilhom, kashf kabi vositalardan foydalanish muhim o‘rin egallaydi. Ishoriy tafsirlar zohiriy ma’noga zid bo‘lmagan holda Qur’on mazmunini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Tadqiqotda tasavvufiy tafsirlar rivojlanishining besh bosqichi ajratilgan bo’lib, ular Payg‘ambar va sahobalar davri, ilk mutasavviflar davri, o‘rta asr so’fiy mufassirlar bosqichi, tasavvufiy tafsirlarning yuksalish davri (XIII-XVIII asrlar) va zamonaviy davr tafsirchilik (XIX asrdan to hozirgi kunga qadar) bosqichlarini o‘z ichiga oladi. Har bir bosqichda tasavvufiy tafsirning shakli, uslubi va mazmuni tobora takomillashgan. Zamonaviy mutasavviflar tomonidan Qur’on tafsirining ijtimoiy, axloqiy va ma’naviy jihatlari bilan uyg‘unlashgan holatlari ko‘rib chiqilgan. Maqolada tasavvuf ilmining tafsir bilan uzviy bog‘liqligi, tasavvufiy tafsirlarning dastlabki shakllaridan boshlab, hozirgi kungacha yozilgan yirik ishoriy tafsirlarning ilmiy-nazariy asoslari tahlil qilingan. Tasavvufiy tafsirlarning qabul qilinishi uchun zarur bo‘lgan shartlar va bu borada tafsir olimlarining qarashlari muhokama qilingan.