Ushbu maqolada mahalliy va xorijiy loviya (Phaseolus vulgaris L. ) nav namunalari mexanizatsiya yordamida yig‘ib olishga moslashuvchanlik belgilariga ko‘ra o‘rganildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, bosh poya balandligi 32,5–95,2 sm, pastki dukkaklarning tuproqdan balandligi esa 3,9–9,7 sm oralig‘ida o‘zgarib, mexanizatsiya samaradorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Mahalliy navlarda don yo‘qotishlar yuqori (7–12%), xorijiy navlardan Bomba THZ va Bolshoy esa minimal (4%) yo‘qotishlar bilan ajralib chiqdi. Korrelyatsion tahlil natijalari poya balandligi va dukkaklarning joylashuvi o‘rtasida kuchli bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi. Bu belgilar seleksiya va urug‘chilikda mexanizatsiyaga mos navlar yaratishda marker-mezon sifatida qo‘llanishi mumkin.
Ushbu maqolada mahalliy va xorijiy loviya (Phaseolus vulgaris L. ) nav namunalari mexanizatsiya yordamida yig‘ib olishga moslashuvchanlik belgilariga ko‘ra o‘rganildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, bosh poya balandligi 32,5–95,2 sm, pastki dukkaklarning tuproqdan balandligi esa 3,9–9,7 sm oralig‘ida o‘zgarib, mexanizatsiya samaradorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Mahalliy navlarda don yo‘qotishlar yuqori (7–12%), xorijiy navlardan Bomba THZ va Bolshoy esa minimal (4%) yo‘qotishlar bilan ajralib chiqdi. Korrelyatsion tahlil natijalari poya balandligi va dukkaklarning joylashuvi o‘rtasida kuchli bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi. Bu belgilar seleksiya va urug‘chilikda mexanizatsiyaga mos navlar yaratishda marker-mezon sifatida qo‘llanishi mumkin.
В статье приведены результаты изучения адаптивности местных и зарубежных сортов фасоли (Phaseolus vulgaris L.) к механизированной уборке урожая. Установлено, что высота главного стебля варьировала от 32,5 до 95,2 см, а высота нижних бобов от 3,9 до 9,7 см, что существенно влияло на эффективность уборки. У местных сортов потери зерна были выше (7–12%), тогда как у зарубежных сортов Бомба THZ и Большой зафиксированы минимальные потери (4%). Корреляционный анализ выявил тесную положительную связь между высотой стебля и расположением бобов. Полученные результаты подтверждают возможность использования этих признаков как маркерных в селекции сортов, адаптированных к механизированной уборке.
This study investigated the adaptability of local and foreign common bean (Phaseolus vulgaris L.) varieties to mechanized harvesting. The results showed that main stem height ranged from 32.5 to 95.2 cm, while the height of the lowest pods above ground varied between 3.9 and 9.7 cm, significantly affecting harvesting efficiency. Grain losses were higher in local varieties (7–12%), whereas the foreign varieties Bomba THZ and Bolshoy exhibited minimal losses (4%). Correlation analysis revealed a strong positive relationship between stem height and pod placement. These traits can be used as marker criteria in breeding programs aimed at developing varieties adapted to mechanized harvesting.
| № | Author name | position | Name of organisation |
|---|---|---|---|
| 1 | Mamaraximov B.I. | direktor o’rinbosari, q.x.f.d., professor | Qishloq xo’jaligida bilim va innovatsiyalar milliy markazi |
| 2 | Dadakhodjayev H.T. | direktor o’rinbosari, q.x.f.f.d., k.i.x. | DDEITI Toshkent ITS |
| 3 | Abduvoxidov G.Q. | direktor, q.x.f.f.d., k.i.x. | Paxta seleksiyasi, urug‘chiligi va yetishtirish agrotexnologiyalari ilmiy-tadqiqot instituti Oqqo’rg’on Ilmiy tajriba stansiyasi |
| 4 | Kozubayev S.S. | laboratoriya mudiri, q.x.f.d, professor | Paxta seleksiyasi, urug‘chiligi va yetishtirish agrotexnologiyalari ilmiy-tadqiqot instituti |
| № | Name of reference |
|---|---|
| 1 | 1. Asfaw, A., Blair, M. W., & Almekinders, C. (2009). Genetic diversity and population structure of common bean (Phaseolus vulgaris L.) landraces from the East African highlands. Theoretical and Applied Genetics, 120(1), 1–12. https://doi.org/10.1007/s00122-009-1154-7 |
| 2 | 2. Beebe, S., Gonzalez, A. V., & Rengifo, J. (2011). Research on variability in seed size and its role in common bean improvement. Euphytica, 180(1), 49–67. https://doi.org/10.1007/s10681-011-0360-4 |
| 3 | 3. Blair, M. W., Gonzalez, L. F., Kimani, P. M., & Butare, L. (2010). Genetic diversity, inter-gene pool introgression and nutritional quality of common beans (Phaseolus vulgaris L.) from Central Africa. Theoretical and Applied Genetics, 121(2), 237–248. https://doi.org/10.1007/s00122-010-1305-4 |
| 4 | 4. Broughton, W. J., Hernández, G., Blair, M., Beebe, S., Gepts, P., & Vanderleyden, J. (2003). Beans (Phaseolus spp.) – model food legumes. Plant and Soil, 252, 55–128. https://doi.org/10.1023/A:1024146710611 |
| 5 | 5. FAO. (2023). FAOSTAT Statistical Database. Food and Agriculture Organization of the United Nations. https://www.fao.org/faostat |
| 6 | 6. Khamidov, F., Nazarov, A., & Saidov, B. (2021). Evaluation of local and foreign common bean varieties for seed productivity and adaptation. Journal of Central Asian Agriculture, 4(1), 67–75. |
| 7 | 7. Porch, T. G., & Jahn, M. (2001). Effects of drought stress on growth and yield of common bean. Field Crops Research, 73(2–3), 153–167. https://doi.org/10.1016/S0378-4290(01)00189-1 |
| 8 | 8. Singh, S. P., & Muñoz, C. G. (1999). Resistance to common bacterial blight among Phaseolus species and common bean improvement. Crop Science, 39(1), 80–89. https://doi.org/10.2135/cropsci1999.0011183X003900010013x |
| 9 | 9. Xolmatov, A., Rahimov, Sh., & Karimova, D. (2019). Loviya navlarining urug‘chilik sifat ko‘rsatkichlari va agrotexnologik xususiyatlari. O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi jurnali, 3(2), 45–49. |
| 10 | 10. ICARDA. (2020). Annual Report on Legume Crop Improvement. International Center for Agricultural Research in the Dry Areas. Aleppo, Syria. |