Orolbo‘yi hududi ijtimoiy-diniy va tarixiy manzarasi shakllanish genezisi

XIX asr Orolbo‘yi xalqlari diniy an’analarini tadqiq qilishda mintaqadagi diniy manzara shakllanish bosqichlarini o‘rganish muhimdir. Bu davrda Orolbo‘yi xalqlari, xususan, Qoraqalpoqlar, o‘zining og‘zaki ijodiyotiga juda boy xalq bo‘lgan. Xalq ijodi, uning g‘oyasi, shakllari va janrlari xilma-xil bo‘lib, asrlar davomida xalq o‘zining qayg‘u-hasratlarini va orzu-armonlarini badiiy shakllarda ifodalagan. Bu ijodning ta’sirchanligi xalqning mentaliteti, tafakkuri va turmush tarziga mos ravishda yanada qimmatlidir. Aynan badiiy adabiyot orqali xalq o‘z tarixini, milliy xususiyatlarini va dunyoqarashini yozma adabiyot vositasida tasvirlab bergan. Berdaq kabi buyuk mutafakkirlar bu jarayonni rivojlantirib, xalqning falsafiy qarashlarini, madaniy merosini hamda dunyoqarashini o‘z asarlarida aks ettirgan. 1970-80-yillarda arxeologik tadqiqotlar Orolbo‘yi va uning atrofidagi yodgorliklarni, jumladan, qadimiy ko‘chmanchilarning qabristonlari va diniy marosimlar o‘rni kabi obidalarni aniqladi. Ustyurttagi Duana, Jeti asar va Kardar kabi arxeologik yodgorliklar bu hududlarda yashagan ko‘chmanchi xalqlarning diniy tushunchalari va dafn marosimlarini o‘rganish uchun muhim ahamiyatga ega. Bu joylarda topilgan kulol namunalari va keramika buyumlari, xususan, qabrlarning ichidagi olov qoldiqlari, o‘likni xotirlash marosimlari va suyaklarni yoqish kabi usullarni o‘rganish orqali o‘sha davr madaniyati haqida batafsil ma’lumotlar olish mumkin.